Karşılaştırmalı yöntem nedir? (Ve benim hayatım neden sürekli “kontrol grubu” gibi hissediyor?)
İzmir’de yaşıyorsan bazı şeyler kaçınılmazdır: sabah gevrek + çay ikilisi, akşam sahilde “bir tur atayım” deyip üç saat kaybolmak ve sürekli “ya bu konu aslında neye benziyor?” diye düşünmek. Ben de tam olarak bu üçüncü kategorinin yaşayan örneğiyim.
Geçen gün arkadaş ortamında yine klasik muhabbet dönüyor. Biri dedi ki:
“Karşılaştırmalı yöntem nedir ya, hocaya sorsam mı yoksa Google mı söylesin?”
Ben de otomatik pilotta cevap verdim:
“Google’a sorarsan seni yargılamaz ama hocaya sorarsan hayatını sorgulatır.”
Güldük, geçtik. Ama sonra kafamda o cümle kaldı. Çünkü aslında “Karşılaştırmalı yöntem nedir?” sorusu sadece akademik bir konu değil; günlük hayatta sürekli yaptığımız bir şey. Sadece biz ona akademik isim takınca daha havalı oluyor.
Karşılaştırmalı yöntem nedir? Basit ama kafayı kurcalayan bir fikir
Karşılaştırmalı yöntem, en temel haliyle şunu yapar: iki veya daha fazla şeyi yan yana koyar ve “bunlar neden farklı ya da neden benziyor?” diye sorar.
Ama bunu söyleyince çok düz duruyor, kabul ediyorum. O yüzden biraz hayatın içine sokalım.
Mesela İzmir’de iki kafe düşün:
Biri 30 liraya kahve satıyor, yanında deniz manzarası var ama sandalye plastik.
Diğeri 120 lira, iç dekorasyon Pinterest’ten fırlamış ama kahveyi içerken kendini yatırımcı gibi hissediyorsun.
İşte tam burada karşılaştırmalı yöntem devreye giriyor:
“Hangisi daha iyi?” sorusunu değil, “Neden biri daha ucuz, diğeri daha pahalı ve insanlar buna neden razı?” sorusunu soruyor.
Ben bunu ilk duyduğumda şunu düşündüm:
“Bu yöntem aslında benim market alışverişi yaparken kullandığım şey değil mi?”
Çünkü ben de peynir reyonunda:
“Bu neden 60 TL, bu neden 90 TL, ikisi de beyaz zaten…” diye iç monolog yapıyorum.
Günlük hayatta karşılaştırmalı yöntem: farkında olmadan bilim insanı olmak
Bir gün arkadaşım dedi ki:
“Sen her şeyi analiz ediyorsun ya, kafayı yiyeceksin.”
Ben de:
“Hayır, sadece karşılaştırmalı yöntem kullanıyorum.”
O an kendimi çok akademik sandım ama aslında sadece kararsız bir insanım.
Simit vs. poğaça: Türkiye’nin en gerçek araştırma konusu
Sabah açken yapılan en büyük bilimsel deney:
Simit mi daha doyurucu?
Poğaça mı daha “mutluluk verici”?
Karşılaştırmalı yöntem burada devreye giriyor. Çünkü tek başına simidi incelemek yetmez. Onu poğaçayla yan yana koymazsan “gerçek veri” oluşmaz.
Ben genelde şöyle yapıyorum:
“Simit alayım… ama poğaça da alayım… bilimsel olarak kontrol grubu lazım.”
Sonra iki ürün de bitiyor ve ben sadece kalori krizine giriyorum. Ama en azından araştırma tamamlanmış oluyor.
İlişkilerde karşılaştırmalı yöntem (burada işler biraz karışıyor)
Şimdi dürüst olalım. İnsanlar en çok karşılaştırmayı ilişkilerde yapıyor.
“Eski sevgilim böyle yapmazdı.”
“Arkadaşımın ilişkisi daha iyi gidiyor.”
“Kuzenimin sevgilisi yemek bile yapıyor.”
İşte bu noktada karşılaştırmalı yöntem biraz tehlikeli bir hal alıyor. Çünkü bilimsel olması gereken şey, bir anda duygusal kaosa dönüşüyor.
Geçenlerde bir arkadaşım dedi ki:
“Ben neden hep yanlış kişileri seçiyorum?”
Ben de refleks:
“Karşılaştırmalı veri setin hatalı olabilir.”
Sonra fark ettim… Bunu söylemek yerine çikolata uzatsaydım daha iyi olurdu.
Karşılaştırmalı yöntem nedir? Akademide ne işe yarar?
Sizin İçin Seçtik: Karşı taraf 100 kusurlu kasko bozulur mu ?
Biraz da ciddi tarafına girelim ama sıkmadan.
Akademide karşılaştırmalı yöntem; ülkeleri, toplumları, kurumları ya da olayları yan yana koyup benzerlik ve farklılıkları analiz etmeye yarar.
Mesela:
Türkiye ve başka bir ülkenin eğitim sistemi
İki farklı şehirde yaşam tarzı
İki siyasi yapı
İki ekonomik model
Ama amaç “hangisi daha iyi?” demek değildir. Daha çok “neden farklılar ve bu fark neyi değiştiriyor?” sorusudur.
Ben bunu ilk öğrendiğimde şunu düşündüm:
“Demek ki ben de aslında İzmir ve İstanbul arasında sürekli bunu yapıyorum.”
İzmir:
Rahat
Deniz var
İnsanlar biraz ‘akışına bırakmış’
İstanbul:
Koşuşturma
Metroda hayat mücadelesi
Sürekli plan, program
Benim beynim:
“İzmir kazanır ama İstanbul daha ‘kariyerli’ duruyor.”
Sonuç: Kararsızlık + 3 saat yürüyüş + gereksiz düşünme.
Karşılaştırmalı yöntem neden bu kadar önemli?
Çünkü insan beyni zaten bunu yapmaya programlı.
Bir şey gördüğümüzde otomatik olarak şunu yapıyoruz:
“Bu iyi mi, kötü mü, daha önce gördüğüm şeylere benziyor mu?”
Mesela telefon alırken:
Kamera
Pil ömrü
Fiyat
Ama asıl karar:
“Arkadaşımın telefonu bundan daha mı iyi?”
Bilimsel literatür bunu biraz daha sistematik hale getiriyor. Ama özünde yaptığımız şey aynı.
Benim günlük versiyonum ise şöyle:
“Bu kahve 120 TL ama geçen gün içtiğim 80 TL’lik kahve daha çok kahve gibi hissettirmişti.”
Karşılaştırmalı yöntem nedir? Biraz da kafa karıştıran tarafı
Şimdi dürüst olalım, bu yöntem her zaman net sonuç vermez.
Çünkü:
Aynı şey farklı bağlamda farklı sonuç verir
İnsan faktörü sürekli değişir
Veriyi nasıl seçtiğin sonucu etkiler
Bir gün bunu düşünürken arkadaşım dedi ki:
“Sen her şeyi fazla düşünüyorsun.”
Ben de:
“Ben düşünmüyorum, karşılaştırmalı analiz yapıyorum.”
Ama iç sesim:
“Hayır kardeşim, sadece uyuyamıyorsun.”
Yanlış karşılaştırma yapmanın komik sonuçları
Bir keresinde spor salonuna yazıldım.
Yanımda biri vardı:
6 ayda vücut yapmış
Protein tozu koleksiyonu var
Hayatı disiplin
Ben:
6 gündür gidiyorum
Su içmeyi başarı sayıyorum
Ve ben kendimi onunla karşılaştırıyorum.
Sonuç:
“Ben neden böyle değilim?”
İşte karşılaştırmalı yöntem burada yanlış kullanılırsa direkt özgüven çökertir.
Hayatın kendisi büyük bir karşılaştırmalı yöntem değil mi?
Bazen düşünüyorum da, biz sürekli bir şeyleri kıyaslıyoruz:
Geçmiş vs. şimdi
Ben vs. başkası
Beklenti vs. gerçek
1 hafta önceki halim vs. şu anki halim (çoğu zaman kayıp)
Ama işin güzel tarafı şu: bu kıyaslama sayesinde neyi sevip neyi sevmediğimizi anlıyoruz.
Yani aslında karşılaştırmalı yöntem sadece akademik bir araç değil, hayatın kendisi.
Ben bile bunu fark ettiğimde şunu dedim:
“Demek ki ben boşuna düşünmüyorum… sadece veri topluyorum.”
Sonra yine düşündüm:
“Tamam da bu veri niye hep gece 3’te geliyor?”
Sonuç yerine geçen düşünce karmaşası
Karşılaştırmalı yöntem nedir? sorusunun tek bir cevabı yok gibi görünüyor ama aslında çok basit bir şeye dayanıyor: farkları görmek ve anlamlandırmak.
Ama insan hayatına girince bu yöntem biraz kontrolden çıkabiliyor. Çünkü biz sadece veri karşılaştırmıyoruz; hisleri, anıları ve beklentileri de yan yana koyuyoruz.
Ve İzmir’de yaşayan 25 yaşında biri olarak şunu söyleyebilirim:
Bazen en zor karşılaştırma, iki kahve değil… iki düşünce arasında kalmak.
Bir taraf “rahat ol” diyor, diğer taraf “geleceğini planla.”
Ve ben ikisini de dinleyip sahilde yürüyüşe çıkıyorum.