İlik nakli yüzde kaç olmalı? Sorunun kendisi mi komik, cevabı mı ciddi?
İzmir’de yaşıyorum. 25 yaşındayım. Normalde arkadaş grubunda biri “ciddi bir konu konuşalım” dedi mi içimden otomatik bir alarm çalıyor: “Şimdi ya çok derinleşeceğiz ya da üç dakika sonra konu yemek siparişine dönecek.” Ama ilginçtir, bazı konular var ki hem ciddi hem de insanın aklına istemsizce saçma sorular getiriyor. İlik nakli yüzde kaç olmalı? meselesi de tam olarak böyle bir şey.
İlk duyduğumda şunu düşündüm: “Yüzde mi? Bu sanki başarı oranı gibi… %87 başarı, %13 şans işi mi?” Sonra fark ettim ki işin içinde tıp var, biyoloji var, insan hayatı var. Ama benim kafam hâlâ Ege sahilinde çay içip martılara simit atma modunda.
Yani bir yanda ciddi bir tıbbi süreç, diğer yanda benim iç sesim: “Kanka bu yüzde işi ne ya, FIFA oyuncu ratingi mi bu?”
İlik nakli yüzde kaç olmalı? Sorunun arkasındaki gerçek dünya
İlik nakli dediğimiz şey aslında kemik iliğinin sağlıklı bir donör ya da kişinin kendi hücreleriyle yenilenmesi süreci. Ama bunu günlük dile çevirirsek şöyle bir şey oluyor: Vücudun içindeki üretim fabrikası bozuluyor ve biz o fabrikayı sıfırdan kurmaya çalışıyoruz.
Ben bunu ilk öğrendiğimde şunu düşündüm: “Yani içimde bir fabrika var ve ben onun muhasebesini bile bilmiyorum?” Sonra kendime güldüm. Çünkü ben hâlâ evde çamaşır makinesinin ‘hızlı yıkama’ ile ‘eko mod’ farkını tam çözmüş değilim.
İşte bu yüzden İlik nakli yüzde kaç olmalı? sorusu aslında sanıldığı gibi “bir yüzde ayarı” değil. Daha çok uygunluk, uyum ve başarı ihtimaliyle ilgili bir değerlendirme.
Uyum meselesi: İnsan ilişkilerinden bile karmaşık
Bir arkadaşım geçen gün dedi ki: “En zor şey ilişki uyumu.” Dedim ki: “Kanka sen hiç kemik iliği uyumu denedin mi?”
Gülüştük tabii ama işin gerçeği şu: İlik naklinde uyum oranı dediğimiz şey, bağışçı ve hasta arasındaki genetik benzerliklerle ilgili. Yani bu öyle “ben sana benziyorum, sen de bana benziyorsun” kadar basit değil.
Ben bunu öğrendiğimde içimden şu geçti: “Demek ki ev arkadaşı seçerken gösterdiğim titizliğin 100 katı daha fazlası gerekiyor.”
Bir ev arkadaşıyla anlaşamazsan en kötü taşınırsın. Ama burada mesele taşınmak değil, hayatı yeniden kurmak.
Gündelik hayatla garip paralellikler
İzmir’de sabahları Alsancak tarafında yürürken insanlar genelde ikiye ayrılıyor: kahveciye koşanlar ve işe geç kalanlar. Ben bazen üçüncü kategori oluyorum: “Hayatı fazla düşünen ama yine de kahve almadan yapamayanlar.”
İşte o yürüyüşlerde bazen saçma bağlantılar kuruyorum. Mesela ilik nakli uyumunu düşünürken aklıma Spotify çalma listeleri geliyor.
“Nasıl yani?”
Evet, çünkü algoritma sana uygun şarkıyı buluyor ya… İlik naklinde de vücudun kabul edeceği hücreyi bulmak gibi bir şey var. Ama Spotify yanlış şarkı önerirse sinirlenirsin, burada yanlış uyum olursa konu çok daha ciddi.
İşte o an iç sesim devreye giriyor:
“Tamam kardeşim, Spotify ile insan vücudunu kıyaslamayı bırak artık.”
İlik nakli yüzde kaç olmalı? Teknik gerçeklik ve yanlış algılar
İnsanlar bazen bu tür konuları sanki bir başarı yüzdesiymiş gibi düşünüyor. Mesela:
“%100 uyum varsa kesin olur.”
“%50 ise yarı yarıya şans.”
Ama gerçek hayat böyle işlemiyor. Çünkü biyoloji matematik sınavı değil. Keşke olsa… O zaman herkes 100 alırdı.
İlik naklinde uyum genellikle HLA adı verilen genetik işaretleyiciler üzerinden değerlendirilir. Ama bunu duyunca ben şunu hissettim: “Bu resmen DNA’nın LinkedIn profili gibi bir şey.”
Bir de şu var: Uyum yüksek olsa bile süreç sadece bununla bitmiyor. Vücudun kabul etmesi, bağışıklık sisteminin tepki vermemesi gibi birçok katman var.
Yani olay şöyle:
“Uyum var mı?”
“Var.”
“Tamam, ama vücut ikna oldu mu?”
“İşte orası biraz drama.”
Vücudun içindeki drama kulübü
Bazen düşünüyorum da bağışıklık sistemi bir lise kulübü olsa kesin “en aktif drama kulübü” olurdu.
Yeni hücre geliyor:
“Bu kim?”
“Bilmiyoruz, şüpheli.”
“Hemen saldır!”
İşte nakil sürecinde asıl kritik nokta bu “yanlış alarm” durumlarının kontrol edilmesi.
Daha Fazlası İçin: İngilizce Kanada nasıl söylenir ?
Ben bunu öğrendiğimde içimden şunu dedim: “Kendi vücudum bile WhatsApp grubundaki dedikodu zinciri gibi çalışıyorsa ben nasıl huzur bulacağım?”
İzmir kafasıyla konuyu düşünmek
İzmir’de büyüyünce bazı şeylere yaklaşım biraz farklı oluyor. Mesela ciddi bir konu bile olsa bir şekilde araya mizah sızıyor.
Bir arkadaş ortamında bu konuyu açtığımı hatırlıyorum:
“İlik nakli yüzde kaç olmalı biliyor musunuz?”
Bir arkadaş direkt dedi ki:
“Kanka %100 olsa bile garanti değil mi yani?”
Diğeri araya girdi:
“Hayat zaten %100 garanti değil ki.”
Ben de içimden düşündüm: “Tamam, felsefe kulübü mü açtık yoksa tıp konuşuyor muyuz?”
İşte böyle anlarda konunun ciddiyetiyle insanın gündelik mizahı çarpışıyor.
İlik nakli sürecinin psikolojik tarafı
Bu konu sadece biyolojik değil, aynı zamanda ciddi bir psikolojik süreç. Çünkü hem hasta hem de yakınları için bekleme, umut etme ve belirsizlik çok yoğun.
Ben bunu düşündüğümde şunu hayal ediyorum: Bir bekleme odası var ve herkes içinden sürekli aynı soruyu soruyor:
“Acaba olacak mı?”
İç sesim yine devreye giriyor:
“Kardeşim sen daha sabah kahvesini bile doğru seçemiyorsun, hayat sana bu kadar büyük bir belirsizlik vermiş…”
Ama işin şakası bir yana, bu süreç insanı gerçekten olgunlaştıran bir taraf taşıyor.
Küçük şeylerin değeri
Böyle konuları düşününce insanın günlük hayat algısı değişiyor. Mesela daha önce önemsemediğin bir gün batımı bile farklı geliyor.
İzmir’de akşam Kordon’da yürürken denize bakıp şunu düşündüğüm oluyor: “Bazı şeyler kontrol edilemez ama yine de devam ediyor.”
İlik nakli süreci de biraz böyle. Kontrol sınırlarının çok dışında ama yine de insan çabalıyor.
İlik nakli yüzde kaç olmalı? Sorunun asıl cevabı nerede?
Aslında bu sorunun tek bir sayısal cevabı yok. Çünkü konu yüzde değil, uyumun kalitesi, sürecin yönetimi ve tıbbi koşulların toplamı.
Ama insan zihni sayıları seviyor. Çünkü sayılar güven veriyor. “%90 iyi” dediğinde rahatlıyorsun. Ama “bireysel değerlendirme gerekir” dendiğinde biraz boşluğa düşüyorsun.
Ben de bazen bu boşluk hissini günlük hayatta yaşıyorum. Mesela bir plan yaparken bile “% kaç gider bu plan?” diye içimden geçiriyorum.
Sonra kendime gülüyorum: “Hayat Excel tablosu değil kanka.”
Son bir iç ses: Fazla düşünmek mi, anlamaya çalışmak mı?
Bazen düşünüyorum, ben bu konuları fazla mı kurcalıyorum yoksa gerçekten anlamaya mı çalışıyorum?
İzmir’de deniz kenarında otururken kafamda dönen bu sorular bazen dalga sesine karışıyor. Bir yandan ciddiyet, bir yandan hafif alaycı bir iç monolog…
Ve en sonunda şunu fark ediyorum:
İlik nakli yüzde kaç olmalı? diye sormak bile aslında insanın bilinmeyeni anlamaya çalışmasının bir yolu.
Belki de mesele yüzde değil. Mesele, insanın hayatın içindeki karmaşayı anlamlandırma çabası.
Bugün “İlik testi acıtır mı” üzerine güzel bir yolculuk yaptık. Infs ile daha fazla içerik için takipte kalın!